Twese hamwe, duteze imbere agateka ka zina muntu mu Burundi

Mu mabanga amategeko yajeje Umurwi w’igihugu jejwe agateka ka zina muntu CNIDH harimwo gutohoza ihohoterwa ry’agateka ka kiremwa muntu hanyuma ugakebura Reta ku vyerekeye iryo hohoterwa ata kuraba aho vyabereye n’ababigize mu ntumbero yo gutora inyishu zibereye, ivyo bitomowe mu ngingo ya 4 y’itegeko inomero 1/04 ryo ku wa 5 Nzero 2011 rishinga uwu Murwi CNIDH. Mu ngingo ya 6 nayo iha Umurwi ububasha bwo gushikiriza Reta n’Inama nshingamateka na Nkenguzamateka, igihe babiwusavye canke ari umurwi ubishatse,  ico wibaza, ico usaba n’ico korwa ku bibazo vyose bijanye n’agateka ka zina muntu.

Ni naco gituma, inyuma yaho abigisha bamwe bamwe badushikirije ibirego vyo kwiyamiriza kwinjizwa ku nguvu mu Runani rw’amasendika y’abigisha COSSESONA, Umurwi CNIDH warafashe ingingo inomero 11/BUR/CNIDH yo ku wa 10 Nzero 2020, ishinga umurwi w’abantu 5 kugira batohoze iyo myidogo kandi wategerezwa gutanga raporo mu kiringo c’iminsi 7.

Iryavuzwe riratashe. Raporo y’uwo murwi yashikirijwe Umurwi w’igihugu CNIDH ejo haheze kw’igenekerezo rya 20 Nzero 2020 mu Nama ya Bose.

Umurwi w’igihugu CNIDH urakenguruka ububangutsi n’ubwitonzi vyaranze urunani COSSESONA n’amasendika SYGEPEBU na CEPEDUC, hamwe n’abategetsi bemeye kwitaba no kwishura ku bibazo vy’abariko baratohoza tutibagiye abigisha ba ruguru mu gihugu bemeye kuyaga n’umurwi w’itohoza.

 Muri make, kugira amatohoza agende neza, umurwi wari ubijejwe wakoresheje ubuhinga buwutuma uronka inkuru nyishi bakeneye. Bavuganye nabo biraba nka bose harimwo uwurongoye COSSESONA n’abandi 5 bagize ibiro nshingwabikorwa muri urwo runani; abashingwamanza ba COSSESONA. URUNANI cosybu na CSB; abaserukira amasendika  ahurikiye mu runani COSSESONA ariyo CONAPES, STEB, SLEB, SPESBU, SYNAPEP na SYNATEM. Baravuganye kandi n’amasendika adacuditse na COSSESONA ariyo SYGEPEBU na SEPEDUC hamwe n’umukuru w’a Komité y’igihugu ijejwe gutatura amatati (CNDS). Barishimikije n’ivyavuzwe n’abarimu basanze ku kivi ruguru, ibirego vyashikirijwe n’abarimu biciye kuri Watsapp,  bongere baraca irya n’ino amategeko y’igihugu na mpuzamakunga agenga itunganwa ry’amashiramwe yigenga harimwo amasendika.

 Inyuma y’umwihwezo w’iryo tohoza, umurwi w’igihugu CNIDH urashigikiye ugufatana mu nda kwiyumviriwe na cossesona, kuko bijanye n’ishirwa mu ngiro y’itegeko ry’Umukuru w’Igihugu N°100/33 ryo ku wa 11 Rusama 2018, rishiraho umunsi mukuru w’igihugu wahariwe ugufatana mu nda.

 Ariko rero CNIDH iranebagura amasezerano yashiriweko igikumu mu Kayanza, ategekanya gukata amafranga ku mishahara y’abigisha bose abari mu masendika n’abatayarimwo, ntiyakurikije amategeko y’igihugu na mpuzamakungu.

CNIDH iremeza ko ugukata ayo mafranga ku mishahara y’abigisha batagishijwe inama ngo bavyemere ni uguhohotera uburenganzira n’umwidegemvyo wabo mu mashirahamwe bisanzwe bikingiwe n’amategeko y’igihugu na mpuzamakungu ategekanya ko kwinjira mw’ishirahamwe , harimwo n’amasendika, ni uburenganzira bwa buri muntu si agahato.

 COSSESONA yategerezwa kubanza kuja inama n’ingingo n’abigisha ; ikabasigurira inyungu zo kwinjira muri urwo runani rwo gufatana mu nda, imbere yuko babakata interano ku mishahara yabo.

 CNIDH iranebaguye inyifato y’abarongoye amasendika atari mu runani COSSESONA yo gutuka abo batari kumwe babicishije  ku mbuga ngurukanabumenyi. Iyo nyifato iragayitse. Kandi CNIDH ihamagarira abegwa n’ayo matati gushira imbere ibiganiro aho kwama  bariko baratyozanya.

 Naho CNIDH ishigikiye politike y’igihugu yo gushigikirana ; ugukata imishahara y’abakozi biba inyuma yo kugishwa inama kandi  bikagaragarira mu rwandiko ruriko umukono, nkuko bigenda  mu ntererano zindi zitangwa mu masendika.

 Twihweje uko ibintu vyifashe, CNIDH irashigikiye iciyumviro ciza co gushigikirana n’umugambi wose ujanye no kubihimiriza. CNIDH iribukije ko kiretse uburenganzira Reta ihabwa n’amateka n’amategeko agenga igihugu n’ibindi bimwe bimwe bishobora kurekurwa nayo mategeko, umushahara w’umukozi nta numwe ashobora kuwihagira. Umurwi w’igihugu CNIDH uribukije kandi ko ingingo zifashwe zo gukata imishahara hatagishijwe inama n’ingingo abo biraba ni uguhohotera uburenganzira bwo ku mutungo wabo.

Umurwi w’Igihugu Wigenga Ujejwe agateka ka muntu usavye ibi bikurikira kugira ico kibazo gitorerwe umuti irama :

1.      1. Ku Bushikiranganji bujejwe abakozi ba Leta, akazi no gutanga akazi

 a.       Kubangira ku gikorwa co gukata ku mishahara y’abigisha mu kurindira ko bushikirizwa inzandiko abigisha babishaka bateyeko umukono biyemeje  ko binjiye kandi biyemeje guterera mu runani COSSESONA.

b.      Kubahiriza ubushake bw’abigisha bafashe ingingo yo kuva mu runani barimwo.

 

2.     2.  Kuri Komisariya  nkuru y’igipolisi cerekeye ubutungane

a.       Kurekura abaserukira abari mu mashirahamwe aharanira inyungu z’abigisha bapfunzwe kandi bariko baharanira amateka yabo kugira hashirwe imbere umwumvikano hagati y’abari mu matati.

 

3.   3.   Ku barongoye urunani COSSESONA

a.     a)  Gufata ingingo zose zibereye kugira ngo kwinjira mu runani COSSESONA no mu vyo gufatana mu nda  bibe kugushaka kwa buri wese,  ata gahato, kandi umwarimu ku giti ciwe, hisunzwe amategeko n’amasezerano mpuzamakungu agenga ivy’akazi no gushigikirana akwirikizwa mu Burundi ;

b.    b) Kubandanya igikorwa co kumvisha abarimu  umugambi wo gushigikirana habayeho kwirinda ico cose coza gitera ubwoba abarimu, kigahungabanya ubwigenge bwo kuja mu runani rw’abakozi n’uburenganzira bwo kubaho ata nkomazi no gutunganirizwa mu kazi.

c.   c) Kubahiriza ingingo ziri mw’isezerano rigira 87 ry’ishirahamwe mpunzamakungu rijejwe akazi n’abakozi zishimangira uburenganzira bwo gushinga amashirahamwe be n’inani zihurikiyemwo amashirahamwe ahanira ineza y’abakozi no kuzinjiramwo ata gahato.

d.       d)  Kwerekana ku mugaragaro ingene amafaranga yakaswe mu 2017 na 2019 yakoreshejwe kugira buri mwigisha wese abikeneye abimenye, ivyo vyotuma haba umuco no kumvisha abigisha ikoreshwa ryiza ry’amafranga bakaswe.

e.     e) Kwereka neza abigisha bari mw’ishirahamwe  riharanira uburaro bw’abigisha (FLE) batari mu runani COSSESONA ingene amateka yabo bemerewa n’amategeko y’iryo shirahamwe azokingirwa.

f.        f)  Guhagarika igikorwa cose co gukata amafaranga y’intererano mu kurindira urutonde rushasha rw’abanywanyi bazoba binjiye muri uwo mugambi wo gushigikirana kw’abigisha.

g.       g)  Gushikiriza Ubushikiranganji bw’abakozi n’akazi urutonde ntabanduka rw’abigisha bazoba binjiye muri uwo mugambi w’igihugu wo gushigikirana kw’abigisha

h.     h) Guhimiriza amashirahamwe agize COSSESONA kumenyekanisha ku bigisha amategeko mpuzamakungu n’ay’igihugu yerekeye ubwigenge bwo kuja mu runani rw’abakozi n’ikingirwa ry’abo,

i.        i)  Kubahiriza ubushake bw’abigisha bafashe ingingo yo kuva mu nani z’abakozi bari bahurikiyemwo ;

j.        j) Gusokora ibirego bari bitwariye abakuru b’inani SYGEPEBU na SEPEDUC

 

4.      4. Ku barongoye inani SYGEPEBU na SEPEDUC

a.       a) Guharanira inyungu zabo habayeho kubahiriza amategeko n’ibiganiro vyubaka,

b.      b) Kurondera kwumvikana n’abarongoye urunani COSSESONA.

 

5.      5) Ku bayobozi b’indero mu ntara no mu ma komine.

a.       Kwirinda kwivanga mw’itunganya ry’amashirahamwe y’abigisha.

 

6.      6) Ku murwi w’igihugu ujejwe ibiganiro vyerekeye akazi (CNDS)

 a.       Gutanguza ibiganiro hagati y’amashirahamwe y’abigisha bari mu runani COSSESONA n’abatarimwo kugira hatorwe inyishu ku matati yerekeye akazi.

b.        Kwirinda gufata iya mbere mw’itunganywa ry’ubutunzi bwa COSSESONA kugira habeho gukingira ubwigenge bwayo nk’urwego rujejejwe gutatura amatati yerekeye iyo ntererano ku bigisha

 

7.      7) Ku bigisha

a.       Kwama bashira imbere umutima wo gushigikirana , bagaharinira inyungu zabo mu mutekano bashize imbere ibiganiro vyubaka no gushigikira mu bwigenge umugambi wo gushigikirana.

 

Bigiriwe I Bujumbura, ku wa 21 Nzero 2020

Umukuru w’Umurwi

 

  Dr Sixte Vigny NIMURABA

 

 

 

 

 

 

 

Document en Kirundi Document en français
Vyanditswe: 21/01/2020 à 14h01min

Gira ico ubivuzeko

* Amazina yanyu :

* Email yanyu :

* Ubutumwa musangiza abandi kubijanye n'iyi nkuru :

Rungika